Postępowanie sądowe wiąże się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych. Nie zawsze jednak strona postępowania ma obowiązek ich uiszczania. Instytucja zwolnienia z kosztów sądowych pozwala na całkowite lub częściowe zwolnienie z tych opłat w sytuacji, gdy uczestnik postępowania – ze względu na swoją sytuację finansową – nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny.
Poniżej przedstawiamy zasady, przesłanki oraz praktyczne aspekty zwolnienia z kosztów sądowych – z punktu widzenia osoby, która rozważa wniesienie sprawy do sądu.
Czym są koszty sądowe?
Koszty sądowe obejmują wszystkie opłaty i wydatki, które strona musi ponieść w toku postępowania przed sądem. Należą do nich m.in.:
- opłaty sądowe – np. od pozwu, wniosku, apelacji,
- wydatki – np. zaliczki na biegłego, tłumacza czy kuratora,
- czasem także koszty mediacji lub koszty komornicze.
Wysokość opłat zależy od rodzaju sprawy oraz wartości przedmiotu sporu. Przykładowo, w sprawach majątkowych opłata od pozwu wynosi zwykle 5% wartości przedmiotu sporu, natomiast w sprawie o rozwód – 600 zł.
Kiedy nie trzeba płacić kosztów sądowych?
Niektóre postępowania są wolne od kosztów sądowych z mocy prawa. Zwolnienie to dotyczy w szczególności:
- spraw o alimenty – w zakresie roszczeń o alimenty na rzecz małoletnich dzieci,
- spraw z zakresu prawa pracy, w których wartość przedmiotu sporu nie przekracza 50 000 zł,
- postępowań o ustalenie pochodzenia dziecka,
- spraw o przyjęcie do szpitala psychiatrycznego bez zgody,
- a także spraw, w których stroną jest np. prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich czy Rzecznik Praw Dziecka – w zakresie działań podejmowanych w interesie obywateli.
W takich przypadkach nie trzeba składać wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych – zwolnienie działa automatycznie
Jak uzyskać zwolnienie z kosztów sądowych?
Osoby, które nie są w stanie pokryć kosztów procesu, mogą złożyć wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych.
Podstawę prawną stanowi ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 102–109.
Warunki i przesłanki zwolnienia z kosztów sądowych
Sąd może przyznać zwolnienie, gdy wnioskodawca wykaże, że:
- nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny (w przypadku osoby fizycznej),
- lub – w przypadku osoby prawnej – nie ma dostatecznych środków na ich pokrycie.
W praktyce sąd ocenia całokształt sytuacji majątkowej i życiowej: dochody, stan zdrowia, utrzymanie rodziny, zobowiązania, koszty życia, a także majątek trwały (np. nieruchomości, pojazdy).
Jak złożyć wniosek o zwolnienie z kosztów sądowych?
Wniosek można złożyć:
- w pozwie lub piśmie rozpoczynającym postępowanie,
- albo w osobnym piśmie na etapie trwania sprawy.
Wniosek musi zawierać:
- żądanie zwolnienia (całkowitego lub częściowego),
- uzasadnienie – opis sytuacji finansowej i rodzinnej,
- oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania (formularz urzędowy).
Jeśli sąd uzna, że strona nie ma możliwości pokrycia kosztów, wyda postanowienie o zwolnieniu z kosztów sądowych (w całości lub częściowo).
Częściowe zwolnienie z kosztów
W wielu przypadkach sąd decyduje o częściowym zwolnieniu z kosztów, np. tylko od opłaty od pozwu lub od kosztów opinii biegłego. Celem jest zrównoważenie interesów stron i zapobieganie nadużyciom instytucji zwolnienia.
W uzasadnionych przypadkach sąd może też odroczyć termin zapłaty opłaty lub rozłożyć ją na raty.
Odmowa zwolnienia i środki zaskarżenia
Jeżeli sąd uzna, że sytuacja finansowa strony nie uzasadnia zwolnienia, wydaje postanowienie o odmowie zwolnienia z kosztów sądowych.
Na takie postanowienie przysługuje zażalenie do sądu wyższej instancji.
Zwolnienie z kosztów sądowych a pełnomocnik z urzędu
Zwolnienie z kosztów sądowych nie obejmuje automatycznie wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru.
Osoba, która nie może pozwolić sobie na adwokata lub radcę prawnego, może złożyć wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Wniosek można połączyć z wnioskiem o zwolnienie z kosztów sądowych.
Jak kancelaria może pomóc?
Każda sytuacja finansowa jest inna – dlatego Kancelaria Prawna Estera Syrek Radca Prawny każdorazowo analizujemy sytuację klienta pod kątem możliwości uzyskania zwolnienia z kosztów sądowych.
Skontaktuj się z nami, a pomożemy:
- przygotować wniosek,
- sporządzić uzasadnienie i oświadczenie o stanie majątkowym,
- ocenić, czy w danym przypadku istnieją przesłanki do całkowitego lub częściowego zwolnienia.
Dzięki temu nasi klienci mogą w sposób bezpieczny i świadomy wnieść sprawę do sądu – bez obawy o nadmierne obciążenia finansowe.
Podsumowanie
Zwolnienie z kosztów sądowych to istotny instrument ochrony prawnej, który pozwala na równy dostęp do wymiaru sprawiedliwości, niezależnie od sytuacji majątkowej strony.
Warto pamiętać, że o przyznaniu zwolnienia decyduje sąd po analizie realnych możliwości finansowych.
Dobrze przygotowany wniosek – z pomocą profesjonalnego pełnomocnika – może znacząco zwiększyć szansę na pozytywne rozstrzygnięcie.